Kiedy za sto lat burłacy literatury w różnych instytutach i wydziałach polonistyki zasiądą do prac rocznych i magisterskich na temat literatury polskiej nam współczesnej, dokonają zdumiewającego odkrycia. Okaże się bowiem, że ich koledzy i koleżanki z historii zasadniczo się mylą, co do roku 1989. Owszem, upadła wtedy niezbyt sympatyczna komuna, jednak po niej nastało coś jeszcze gorszego. Tak przynajmniej wynikałoby z obrazu III RP w książkach z epoki i z pewnej nostalgii, z jaką wspominana jest w nich świeża jeszcze nieboszczka.

Fenomen komunonostalgii (jakże w takich chwilach zazdroszczę Niemcom ich precyzyjnego słowotwórstwa, którego dzieckiem jest ostalgie) zastanawia już teraz. Dałoby się jeszcze wytłumaczyć te wszystkie PRL – parties w klubach i knajpach całej Polski, wycieczki znudzonych Anglików trabantem po Nowej Hucie czy reanimację jarocińskiego festiwalu w nekrofilnej nieco otoczce ,,PRL festiwal’’ fascynacją dziwaczną i absurdalną egzotyką peerelowskiej estetyki. Jednak literatura zdaje się podpowiadać nam, że chodzi o coś poważniejszego.

Coś musi być bowiem w tym, że w książkach ludzi urodzonych po roku ’60 PRL jawi się jako okres, może nie sympatyczny, ale na pewno w jakiś sposób pociągający. U Stasiuka na przykład komuna to okres heroiczny. W tym czasie bohaterowie m. in. takich powieści jak Dziewięć czy Biały kruk zawiązują męskie przyjaźnie, do tamtych czasów wracają stale we wspomnieniach i rozmowach. Wtedy miały miejsce legendarne już dla Stasiukowych bohaterów pijatyki i bijatyki, włóczęgi i szaleństwa. Być może działa tutaj mechanizm pozytywnego postrzegania czasów swojej młodości, jakiekolwiek by one nie były. Jeśli jednak wpisze się te wspomnienia w szerszy kontekst prozy Stasiuka, można zobaczyć, że to nie tylko to. Zauważmy, że Stasiuk pisząc o rzeczywistości po 1989 roku opisuje świat tak, jakby wydarzyła się w nim jakaś katastrofa, a my oglądamy jakieś resztki które po niej pozostały. Widać to zwłaszcza w Opowieściach galicyjskich. Widać to też w Jadąc do Babadag, widać w Fado. Dla Polski i całej reszty krajów bloku komunistycznego z końcem epoki komunistycznej zaczął się rozpad, powolne zamieranie. Pisząc o pielgrzymach Jana Pawła II do Polski Stasiuk mówi wprost, że papież przyjeżdżał do kraju z roku na rok gorszego. Na tym tle widzimy, że wspomnienia z młodości stasiukowych bohaterów są dla nich tak atrakcyjne nie tylko dlatego, że byli wtedy przystojniejsi.

Co ciekawe, o psuciu się świata wspomina też Witkowski w Lubiewie. Jest w tej powieści scena, w której cioty tkwiące mentalnie w homoseksualnym środowisku końca lat osiemdziesiątych spotykają nowoczesnych gejów. Ocena Michaśki Literatki jest dla tych drugich miażdżąca. Są oni w jej oczach sztuczni, nieprawdziwi. Zupełnie nieatrakcyjni i pozbawieni fantazji. Skażeni plastikową popkulturą nie wytrzymują porównania z koleżankami Michaśki ukształtowanymi w przaśnym a jednak jakby bardziej realnym peerelu.

Zresztą komunonostalgia u Witkowskiego to osobne zagadnienie. Prawie cały debiutancki tom tego pisarza utrzymuje jest w tonie takiejż właśnie nostalgii. Oczywiście, mamy tu do czynienia ze wspominaniem dzieciństwa które z reguły waloryzowane jest jeszcze bardziej dodatnio, niż młodość. Ale podmiotowi literackiemu tęskni się bardzo często do tych akurat elementów dzieciństwa, których bez peerelu by nie było. Dzieciństwo bohatera i narratora jest takie pociągające między innymi dlatego, że jest w nim obecny lepszy świat. Jest on obiektem swoistego kultu, naiwnej dziecięcej wiary. Tym światem jest Zachód. Wiara ta ma swoje święte księgi – historyjki z gum donaldów, ma swoje mieniące się nieznanymi w szarzyźnie demoludów graale i złote runa. Najciekawsze jest opowiadanie, w którym główny bohater jeszcze jako dziecko wyrusza na swego rodzaju pielgrzymkę do RFN. Jedzie nocą niemiecką autostradą (co jest jednym z najnudniejszych zajęć na świecie) i jest zafascynowany wszystkim, co widzi, dostępuje wzachodowstąpienia. Kontrastuje to ze scenami, w których już jako dorosły człowiek jedzie nocą samochodem i już zdaje sobie sprawę z tego, że nocna jazda po autostradzie to w gruncie rzecz tylko nuda, samotnośc i melancholia. Gdy ten lepszy świat stał się udziałem bohatera, pękła iluzja, Arkadia okazała się plastikową atrapą.

Dwa wymienione wątki (komuna – okres heroiczny i podobny dosyć komuna – okres stykania się z rzeczywistością i prawdziwym życiem) spotyka się i u innych pisarzy.

U Siemiona w Niskich łąkach znajdujemy motyw okresu heroicznego, w którym bohaterów łączą więzy przyjaźni, w którym dokonują czynów wielkich pisząc po murach i żyjąc poza systemem. Łączy się ten wątek z wątkiem kontaktu z rzeczywistością. Główny bohater, Anglik, przybywa z Zachodu i w peerelu dopiero styka się z prawdziwym życiem, prawdziwymi uczuciami, etc. Kiedy pisarz kieruje nasz wzrok na współczesny Zachód, gdzie główny bohater wraca, widzimy krainę upadku i zepsucia, krainę w której nie ma miłości, nie ma przyjaźnie, w której wszystko jest sztuczne. Nic dziwnego, że Anglik do chwil spędzonych w peerelu tęskni przez resztę książki.

Co ciekawe, także literatura popularna w osobie Pilipiuka ton komunonostalgiczny podtrzymuje. Diabeł tkwi w tym wypadku w szczegółach, a dokładniej w rekwizytach używanych w cyklu o Jakubie Wędrowyczu. Zauważmy, że główny bohater ma dosyć ciekawe preferencje – najlepsze i najprzydatniejsze jest według niego mienie poradzieckie. Jeśli ma posłużyć się bronią palną, to autor najchętniej wciska mu w rękę pepeszę made in USSR, jeśli ma założyć jakieś nakrycie głowy, to będzie to uszanka, itd. itp. Jest w tym jakaś fascynacja molochem, który gnijąc i umierając pozostawił po sobie bardzo przydatne śmieci. Śmieci będące świadectwem innych czasów, można by się nawet odważyć i powiedzieć – lepszych czasów. Bo kiedy autor zestawia głównego bohatera z ludźmi, którzy większości swego życia nie przeżyli w peerelu, postać kłusownika wygląda o wiele korzystniej. Wędrowycz jest twardszy, wyrazistszy, zaradniejszy. Jest solidny i mocny, jak ruska pepesza, surowy i prosty, a przez to niezawodny. Ma, jak się okazuje, wiele wspólnego z używanymi przez siebie gadżetami. Jest, jak one, wytworem komuny, i przez to , też jak one, niemal niezniszczalny.

Te mityczne obrazy peerelu kontrastują w naszej literaturze z obrazami RP numer III. A jako czytelnicy to na jej rzeczywistość patrzymy dosyć niechętnym okiem. I to niezależnie od tego, czy bardziej pociągają nas fantasmagorie nagrodzonej michnikową Nike Masłowskiej, czy teorie spiskowe michnikożernego Ziemkiewicza. Rzeczywistość w której żyjemy widzimy w książkach współcześnie pisanych opisaną tak, jak sobie tego życzymy – w czarnych barwach.

Rzeczywistość za oknami opisywana jest zwykle, jak mi się wydaje, w dwóch kategoriach. Pierwsza to chaos. W literaturze po ’89 bohaterowie rzadko orientują się, co się z nimi dzieje, co się dzieje ze światem wokół nich, rzadko wiedzą, co mają robić. Tak jest u Stasiuka w Białym kruku już tutaj wspomnianym, w którym bohaterowie wyruszają w Bieszczady na wojnę z całym światem po to tylko, aby coś się zaczęło dziać, by sytuacje wokół nich zrobiły się na tyle jasne, by można było podejmować jakiekolwiek decyzje bez wahania. Podobnie jest w Dziewięć – tam aksjologiczny chaos nowej rzeczywistości obecny w różnym stopniu u wszystkich postaci uosabia nastolatka porozumiewająca się z otoczeniem newageowskimi sloganami. Także Lew i Owiewka u Sieniewicza w Czwartym niebie są postaciami skrajnie zagubionymi. Próbując jakoś odnaleźć sens we wszechogarniającym chaosie chwytają się ideologii nacjonalistycznych z jednej strony, a z drugiej lewackich. Jako swoje wybierają dyskursy, które nie dopuszczają wielości poglądów na świat, które roszczą sobie prawo do bycia jedynymi możliwymi dyskursami. Sieniewicz pokazuje bardzo ciekawą rzecz – po ’89 roku trzeba być neonazistą albo neobolszewikiem, żeby móc traktować swoje poglądy zupełnie poważnie, by walczyć o nie za wszelką cenę. Wielość języków możliwych do opisu rzeczywistości po ’89 sprawiła, że każdy sąd, jeśli chce się potraktować rozmówcę uczciwie, należy opatrzyć magiczną formułą ,,tak, ale’’. Nic nie jest pewne, kiedy wiadomo, że każdy w jakimś stopniu ma rację. Jedynymi intelektualnie wygodnymi dyskursami są dyskursy skrajne, które dla większości myślących ludzi (a ci stanowią, jak sądzę, docelową grupę odbiorców literatury współczesnej) są obrzydliwe. Pozostaje zatem trwać jakoś w tym chaosie, czytając diagnozującą tę sytuację literaturę.

W ten sposób pisarze jednocześnie dotykają komunonostalgii i wskazują jej źródła. Tęsknota za komuną wydaje się tęsknotą za aksjologicznym ładem. Za podejmowaniem decyzji w sytuacji, w której mamy do wyboru dwie – trzy opcje, a nie milion. Z dzieł współczesnych wynika, że komuna miała nad naszą współczesnością jedną, wielką przewagę. Istniało w niej dobro i zło. Nieważne, czy zło uosabiał milicjant z pałką, czy radomski warchoł. Kategorie dobra i zła istniały. Kapitan Żbik walczył ze złem. Jan Polkowski krzyczał w swoich wierszach w obronie dobra, chociaż pojmowali dobro i zło zupełnie odmiennie. Można się było opowiedzieć po którejś stronie, można się było nie opowiadać – był w każdym razie jakiś porządek. Po ’89 kategoria dobra i zła stała się passe. Pozostała w użyciu jedynie w dyskursie religijnym (który został zmarginalizowany) i politycznym (który został znienawidzony). Także działania bohaterów literackich przestaliśmy postrzegać w tych kategoriach. Trzeba sięgnąć do literatury popularnej, żeby się z tą dychotomią zetknąć, a często nawet i to nie. Wystarczy spojrzeć na Wiedźmina Sapkowskiego, czy na scenę z Narrenturmu tegoż pisarza, w której ginie jeden z najczarniejszych charakterów, czytelnik oddycha z ulgą, a chwilę potem narrator mówi nam, że bez pomocy swego od tej chwili nieżyjącego syna, jego matka, staruszka umrze następnej zimy z głodu. Relatywizm wkradł się, jak widać, nawet do literatury fantasy – której cały urok polegał przecież dawno temu na tym, że dobrzy wyciągali miecze przeciwko złym w obronie dobra właśnie. Jak tu w takiej sytuacji nie zatęsknić za przejrzystą aksjologicznie (z dzisiejszego punktu widzenia) komuną?

Drugą kategorią, w jakiej się mówi o rzeczywistości zaokiennej jest kategoria ściemy. Nie kłamstwa, nie fałszu – bo te zakładają istnienie jakiejś prawdy. Ściemy. Tymczasem w literaturze mamy raczej do czynienia ze ściemą – iluzją zakrywającą rzeczywistość w sposób tak doskonały, że prawdy albo nie ma, albo wydaje się, że jej nie ma, co w gruncie rzeczy na jedno wychodzi. Jedna z końcowych scen Wojny polsko – ruskiej jest bardzo znamienna pod tym względem. Silny zaczyna rozbijać wszystko dookoła siebie i odkrywa, że za tym, co widzi, kryje się pustka. Ta symboliczna deziluzja ukazuje sytuację poznawczą współczesnego człowieka. Zauważmy, że kategoria prawdy używana jest we współczesnych książkach głównie w odniesieniu do czasów minionych. To, co jest dzisiaj, jest sztuczne, nieprawdziwe. Wszelkie próby poszukiwania prawdy w naszym świecie są skazane na niepowodzenie, jak pokazuje Złoty pelikan Chwina. Co więcej, nawet jeśli bohaterowie docierają mimo wszystko do jakiejś prawdy, to jest ona jedną z wielu prawd funkcjonujących w obiegu – tak jest w Ojciec odchodzi Czerskiego. To, co mówi nam narrator o żałobie narodowej można było wyczytać w kolorowych tygodnikach już parę dni po jej skończeniu. Taka prawda nie jest dla czytelnika wiele warta. Takich prawd czytelnik ma wokół siebie na tyle dużo, że wie, iż żadna tak na dobrą sprawę prawdą nie jest.

Nie tylko brak pluralizmu światopoglądowego czyni czasy peerelu atrakcyjniejszymi ze względu na prostotę. Także inny sposób podawania kłamstwa. Dziś, podobnie jak wówczas, jesteśmy okłamywani ciągle. Reklamy, prasa, politycy, telewizja, etc. Jednak dziś mówi się głośno o wszechobecności kłamstwa i... nic się nie dzieje. Uznajemy kłamstwo za stały element rzeczywistości. Polskę obiegło słynne zdanie Jacka Kurskiego mówiące, że ,,ciemny naród wszystko kupi’’ i nikt się nawet specjalnie nie oburzył. Stało się tak, ponieważ Kurski mówiąc szczerze o tym, jak działają polscy politycy (w tym on sam), powiedział coś, co ten ,,ciemny naród’’ doskonale wie. Dziś kłamanie może stać się nawet dobrze płatnym zawodem – o ile oczywiście znajdziemy pracę w agencji reklamowej lub pr –owskiej. Powiedzieć o kimś ,,on kłamie’’ jest gestem pustym. Wydaje się, że przed rokiem ’89 było inaczej. Kłamstwo także było wszechobecne, ale oficjalnie się o tym nie mówiło. Wierzono, że literatura może odkłamać rzeczywistość, że wystarczy wskazać kłamstwa, by odkryć prawdę. Takie było przecież jedno z założeń Nowej Fali. Było to zadanie niewątpliwe wzniosłe i szlachetne, nadające literaturze duże znaczenie. Dziś takie pisanie byłoby niemożliwe – literatura nie ma jak być wzniosła, trudniej jest jej być ważną. Jesteśmy przyzwyczajeni do kategorii prawdy zarówno w życiu, jak i w literaturze, zatem wracamy pamięcią do czasów kiedy funkcjonowała ona i tu, i tam.

Jednak poza kwestiami aksjologicznymi i epistemologicznymi komuna oferuje dzisiejszemu człowiekowi także rzeczy bardziej przyziemne. Mowa tu cały czas oczywiście o komunie mitycznej, o pewnym obrazie peerelu utrwalonym w naszej kulturze. Najważniejszą chyba z owych rzeczy przyziemnych (czy raczej ,,przyziemnych’’) przez ten mit proponowanych jest wspólnota. Myślę, że to właśnie obraz wspólnoty jest jedną z najbardziej pociągających rzeczy w produkcjach Barei. Oglądając na przykład Alternatywy 4 widzimy mieszkańców bloku, którzy się znają, podtrzymują jakieś więzi, ba, którzy są w stanie razem coś zrobić – obejrzeć ważny mecz czy pozbyć się znienawidzonego dozorcy. Dla kogoś, kto wychował się w blokowisku postkomunistycznym, w zatomizowanej pseudospołeczności taki obraz jest nie tylko egzotycznym science – fiction, jest czymś, za czym się w gruncie rzeczy tęskni. Ten obraz bierze się na pewno częściowo z obiegowej opinii głoszącej, iż Polacy są w stanie zjednoczyć się tylko przeciwko wspólnemu wrogowi. Trzeba przyznać, że coś w tym jest. Od początku rządów PiS- u daje się zauważyć działanie tego mechanizmu – wspólne narzekanie na władzę jest jeszcze bardziej integrujące, niż kiedykolwiek, dowcip polityczny zjednuje sympatię przypadkowo spotykanych osób, inicjatywy polityczne podejmują grupy, których wcześniej by się o to nie podejrzewało (na przykład uczniowie szkół średnich i gimnazjów). Oczywiście, ten wątek komunonostalgii, nazwijmy go wątkiem wspólnotowym, jest podejmowany przez współczesną literaturę. Najlepszym chyba przykładem jest Wałęsa Pawła Demirskiego. To dramat opowiadający o dziejach Lecha Wałęsy i Solidarności od roku 1980, aż do końca lat osiemdziesiątych. Najciekawsza z punktu widzenia kogoś, kogo komunonostalgia interesuje, jest w tym dramacie notka autora na ostatniej stronie okładki. Pisze on tam, że utwór powstał jako reakcja na czasy, w których ludzie nie umieją się razem zbuntować, razem potrafią co najwyżej stać w kolejce w hipermarkecie. Cały Wałęsa jest nostalgiczną wycieczką autora w czasy inne, w czasy, w których polskie społeczeństwo było mniej zatomizowane, umiało się zjednoczyć wokół wspólnego celu. Im bliżej końca lat osiemdziesiątych, tym jest gorzej, tym mocniej zarysowują się podziały, tym bardziej osamotniony jest główny bohater. Czytelnik ma wrażenie, że zbliża się jakaś katastrofa – akcja przyspiesza, sceny robią się coraz krótsze. Co ciekawe, w dramacie znajdujemy dokładnie taki obraz komuny, jaki zachował się w komunonostalgicznym micie, a dokładniej w jego wspólnotowym składniku. Widzimy w utworze poręczny totalitaryzm. W gruncie rzeczy niezbyt groźny, groteskowy, a jednocześnie na tyle uciążliwy, by jednoczył przeciwko sobie ludzi i by walka przeciwko niemu była wzniosła i mogła być traktowana serio. Sceny ze stanu wojennego autor odrealnia, każąc w didaskaliach puścić latynoską muzykę i nosić wszystkim aktorom ciemne okulary. Dzięki temu czytelnik może zachować swój obraz mityczny. Gdyby były realistyczne, wkradłby się weń dysonansowy dźwięk padających ciał i czołgowych silników.

Tęsknota za czymś, z czym można byłoby walczyć ma też aspekt prostoty aksjologicznej. Sytuacja walki jest sytuacją dosyć wygodna, oczywiście pod warunkiem, że przeciwnik jest tak niegroźny jak mityczna komuna, bowiem znacznie zawęża wachlarz możliwości, z których musimy wybierać. Być może napisanie Wałęsy wynikało stąd, że lata osiemdziesiąte i peerel w ogóle to ostatni okres, w którym to, przeciwko czemu należało się buntować, było jasno określone. Demirski krytykując rzeczywistość, w której żyje, nie mógł umieścić akcji utworu tu i teraz – sytuacja jest już zbyt skomplikowana, by móc znaleźć wystarczająco wyraziste symbole zła i oporu przeciwko niemu.

Ten motyw znajdujemy też u Stasiuka. Pisze on w Białym kruku o ojcach bohaterów: To byli prawdziwi mężczyźni. [...]Nie skarżyli się nigdy. Wkładali marynarki i wychodzili z domu. Codziennie wracali. Ani słowa skargi. Żyjąc wśród nich, w ich cieniu, byliśmy pewni, że konstrukcja świata jest skończona. Oni nigdy by nas nie zdradzili. Tłukli nas od czasu do czasu widząc, jak się wymykamy. To oni dawali nam prawdziwą wolność, wolność ucieczki. Zdrada przyszła z innej strony. Ze strony piździelców nie potrafiących znosić swojego losu. Od bab. Nie na darmo kryli się w kościołach pomiędzy chłopami w kieckach. Upadek komuny oznaczał dla bohaterów książki koniec wolności, tej wolności ucieczki. Gest negacji przestał być wystarczającą odpowiedzią na świat, niewiadomo już było, co będzie wystarczającą. Stracili wolność – zostali zmuszeni do dokonywania wyborów, co w sytuacji, w której ma się miliony możliwości, pozbawia jakiejkolwiek możliwości wyboru.

Wracając do motywu wspólnotowego – Stasiuk także o nim pisze, w Fado. Opowiadając o pierwszej mszy papieskiej w Polsce stwierdza, że wtedy pierwszy raz poczuł jedność z innymi ludźmi, że wtedy jeszcze papież mówił do ludzi tworzących społeczeństwo, natomiast po ’89 z pielgrzymki na pielgrzymkę było coraz gorzej.

Można podejrzewać, że im bardziej podzielone będzie społeczeństwo, im mniej będzie prawdziwych wspólnot terytorialnych, tym ten wątek komunonostalgii (a także, ewentualnie, wszystkich innych, następnych –nostalgii) będzie silniejszy. Piszę: następnych, bo komunonostalgia nie jest na pewno formą wieczną. Kiedy na kształt kultury większy wpływ zaczną wywierać ludzie urodzeni po ’89, stanie się raczej zjawiskiem marginalnym. Na razie pisarze z roczników ’60 i ’70 wracają pamięcią do lat swojej młodości. Jak pokazuje przykład Demirskiego, także roczniki ’80 znajdują coś dla siebie w micie komuny – w ich przypadku działa jeszcze magia dzieciństwa, które pociąga niezależnie od czasów, na jakie przypada. Młodsi będą dorastać już w innym otoczeniu, będą się karmić innymi mitami, jeśli nawet tęsknić, to za czymś innym. Na szczęście.

Komunonostalgia jest bowiem czymś niepokojącym. Nie dlatego, że świadczy o jakimś zaniku pamięci historycznej, bo tak raczej nie jest – polska rzeczywistość polityczna jest tak skonstruowana, że dyskusje wokół historii tamtych czasów będą nam towarzyszyć jeszcze długo, nie pozwalając na zapomnienie. Komunonostalgia jest tęsknotą za tworem mitycznym, którego nigdy nie było i nie będzie. Jak napisałem wyżej, tęskni się nie za kolejkami, pałkami i tajniakami, a za nieziszczoną w takim kształcie, w jakim występuje w micie, sytuacją egzystencjalną pod paroma względami łatwą.

Niepokojąca jest jedynie żywość tego mitu. Chcemy oglądać kontynuacje Misia i Alternatyw 4, na ścianach wieszamy dostępne we wszystkich księgarniach kalendarze z reprodukcjami propagandowych plakatów, wreszcie, czytamy literaturę z wyraźnymi akcentami komunonostalgicznymi. To znaczy, że rzeczywistość która nas otacza ma w naszym (piszę ,,naszym’’ z pozycji członka społeczności aktualizującej mit) odczuciu jakieś poważne braki.

Najprawdopodobniej na literaturę nienostalgiczną trzeba będzie poczekać, aż grono odbiorców i twórców się odmłodzi i nowe mity zaczną zapładniać zbiorową wyobraźnię. Miejmy tylko nadzieję, że stosunki między przyszłym społeczeństwem a rzeczywistością ułożą się na tyle pomyślnie, że żadna –nostalgia nie będzie potrzebna.